Trong thời buổi y học tiên tiến hiện nay, hiểu biết về sự lành vết thương cũng như một số phương pháp kĩ thuật hỗ trợ quá trình liền xương là hết sức cần thiết. Có rất nhiều bệnh nhân đến với chúng tôi bởi những di chứng để lại sau một tai nạn như “khớp giả”, “cứng khớp”, “lệch trục chi”,…làm đảo lộn sinh hoạt hết sức đáng tiếc. Vậy nên hãy cùng hiểu sâu, hiểu kĩ vấn đề quan trọng mà thường ngày chúng ta hay bỏ quên qua bài viết về “Sinh lí quá trình liền xương” dưới đây nhé.
1. TẠI SAO XƯƠNG LẠI GÃY?
Chức năng của xương không chỉ như một bộ khung nâng đỡ, bảo vệ cơ thể mà còn giúp chúng ta vận động, thực hiện các động tác cùng với các cơ xung quanh nó. Đồng thời là nguồn dự trữ calci chính. Với cấu trúc 70% là chất vô cơ, muối calci; 20% là chất hữu cơ, collagen và các tế bào; 10% là nước, xương là một mô sống với hệ thống cấp máu từ động mạch nuôi. Vì vậy hãy đối xử với xương như với trái tim, bộ não của mình, bởi nó không giống như tóc hay móng tay.
Có 2 loại xương là xương đặc và xương xốp, trong đó xương xốp hấp thu lực tốt hơn nhờ cấu trúc xốp dạng tổ ong. Gãy xương xảy ra khi phải chịu lực quá tải làm xương mất tính liên tục. Kèm theo đó có thể tổn thương mạch máu, thần kinh, mô mềm làm nghiêm trọng tình trạng gãy. Lành xương là đáp ứng sinh học đối với tổn thương của xương do chấn thương nhằm phục hồi tính liên tục ban đầu của xương.
2. XƯƠNG CỦA CHÚNG TA LIỀN BẰNG CÁCH NÀO?
Ngay khi gãy xương xảy ra, sự chảy máu, hình thành cục máu đông làm tắc mạch, gián đoạn tuần hoàn tại ổ gãy. Tại ổ gãy lúc này sẽ xuất hiện 2 hiện tượng cơ chế liền xương: liền xương nguyên phát (trực tiếp) và liền xương thứ phát (gián tiếp).
Liền xương trực tiếp
- Xảy ra trong điều kiện ổ gãy xương ổn định tuyệt đối, các mặt xương gãy tiếp xúc trực tiếp hoàn toàn với nhau
- Quá trình liền diễn ra bằng cách tu sửa trực tiếp các đơn vị xương cơ bản (hệ thống havers) nhờ các “Tạo cốt bào” và “Hủy cốt bào” mà không có sự tạo thành can xương.
Liền xương gián tiếp - Gồm 4 giai đoạn:
- Giai đoạn 1: Hình thành ổ viêm, diễn biến từ 1-7 ngày sau khi gãy
Do hậu quả sau chấn thương, cùng với gãy xương là các tổn thương phần mềm, sự gián đoạn của hệ thống mạch máu trong xương, xuất hiện các mảnh xương dời và hình thành khối máu tụ đông lại tại ổ gãy, cùng với sự xâm nhập của các tế bào bạch cầu khởi động phản ứng viêm. - Giai đoạn 2: Hình thành can xương mềm, diễn biến 2-3 tuần sau gãy
khi ổ viêm với khối máu tụ đã hình thành, các mạch máu tân tạo sẽ phát triển đi vào đó, người bệnh lúc này cũng cảm thấy giảm viêm và đau. Các nguyên bào sợi có nguồn gốc từ màng xương cũng bắt đầu đi vào ổ gãy và hình thành nên mô hạt, liên kết lỏng lẻo cùng các mảnh xương. Cuối cùng biệt hóa thành mô sợi thay thế dần khối máu đông tại ổ gãy tạo thành can xương mềm. - Giai đoạn 3: Tạo can xương cứng, diễn biến từ 3-12 tuần sau gãy
Can xương mềm sẽ được cốt hóa thành can xương cứng theo hướng từ ngoại vi vào trung tâm ổ gãy. Giai đoạn này tại ổ gãy có thể sẽ có 1 vài cử động nhỏ, giúp kích thích quá trình tạo can xương cứng, tuy nhiên nếu dịch chuyển quá nhiều (mất vững) ngược lại sẽ tạo thành khớp giả - Giai đoạn 4: Hồi phục cấu trúc xương ban đầu, diễn biến từ vài tháng đến vài năm.
Quá trình liền xương phụ thuộc vào các yếu tố như: gãy đơn giản hay phức tạp; mức độ thương tổn cấu trúc mạch máu, thần kinh, mô mềm; là gãy hở hay gãy kín; độ toàn vẹn của màng xương; và thể trạng của bệnh nhân.
Cả hai kiểu lành xương đều tốt. Quan trọng là phải hiểu với các điều kiện cơ học nào thì sẽ có một kiểu lành xương tương ứng trong quá trình điều trị gãy xương. Nếu sau điều trị 4-6 tháng mà xương chưa lành cần theo dõi chậm liền xương, >6 tháng thì có thể xương không liền, cần điều chỉnh phương pháp điều trị phù hợp
3. NẾU XƯƠNG GÃY TỰ LIỀN ĐƯỢC, TẠI SAO LẠI CẦN PHẪU THUẬT?
Bởi vì: - Trong trường hợp gãy xương hở, nguy cơ cao
- gãy di lệch mặt khớp
- Sau phẫu thậu cho phép bệnh nhân cử động sớm hơn
- Tránh cứng khớp
- Khi không thể nắn chồng ngắn hoặc không thể giữ thẳng trục
- Bệnh nhân khó chịu với phương pháp bảo tồn
4. CÓ NHỮNG PHƯƠNG PHÁP ĐIỀU TRỊ NÀO?
Theo cơ chế liền xương trực tiếp sẽ có phương pháp kết hợp xương bằng nẹp vít. Với ưu điểm là cố định vững chắc, mảnh gãy vào đúng giải phẫu, tập vận động được các khớp lân cận sớm giúp tránh các biết chứng do bất động lâu. Kết hợp xương được chỉ định cho các trường hợp gãy phạm khớp, gãy tại một số vùng như cánh tay, mắt cá chân. Phương pháp này cũng có nhược điểm là do quá vững chắc nên chịu lực yếu, dễ gãy lại.
Theo cơ chế liền xương gián tiếp sẽ có một số phương pháp: - Bó bột
- Kết hợp xương bằng đinh nội tủy
- Sử dụng khung cố định ngoài.
Tuy nhiên, các dụng cụ kết hợp xương đều tạo ảnh hưởng nhất định đến quá trình lành xương bởi:
• Bóc tách khi phẫu thuật gây tổn thương mạch máu
• Khoan xương, khoan lòng tủy và kẹp xương gây tổn thương xương
• Phá vỡ môi trường lành xương
• Nguy cơ nhiễm trùng. - Tóm lại, xương là một mô sống vậy nên hãy ân cần với xương. Quá trình liền xương ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố như mức độ tổn thương, thời gian tới điều trị sớm hay muộn, phương pháp điều trị và thể trạng của người bệnh.
Ths.Bs Trần Quyết
Trung tâm Chấn thương chỉnh hình và Y học thể thao, bệnh viện Vinmec Timescity Hà Nội.
